روماتوئید آرتریت: علل، پاتوژنز، تظاهرات و تشخیص

روماتوئید آرتریت (RA)

روماتوئید آرتریت (RA) که امروزه بهتر است آن را روماتوئید دیزیز (Rheumatoid Disease) بنامیم، یک بیماری مزمن خودایمنی است که بافت هم‌بند را گرفتار می‌کند و عمدتاً مفاصل را هدف قرار می‌دهد.

علل و عوامل خطر

• زمینه‌های ژنتیکی: نقش مهمی در شکل‌گیری بیماری دارند، به ویژه ژن‌های مرتبط با MHC کلاس ۲.
• اختلالات سیستم ایمنی: سیستم ایمنی به بافت هم‌بند مفاصل حمله می‌کند.
• تریگرها و عوامل محیطی:
  • عوامل عفونی (مانند مایکوپلاسما، پاروویروس، رتروویروس‌ها).
  • مصرف سیگار: مهم‌ترین عامل محیطی، با افزایش تولید آنتی‌بادی علیه پپتیدهای سیترولینه.
  • عوامل هورمونی: شیوع بیشتر در خانم‌ها به دلیل تغییرات هورمونی.

پاتوژنز

• فعال‌سازی ماکروفاژها: سلول‌های اصلی در شروع روند خودایمنی، با تولید سایتوکاین‌هایی مانند TNF-alpha و اینترلوکین ۱.
• نقش TNF-alpha: تحریک ماکروفاژها، افزایش Adhesion molecules در سلول‌های اندوتلیال، و فعال‌سازی T-cells.
• تولید آنتی‌بادی:
  • فاکتور روماتوئید (RF): علیه بخش Fc از IgG.
  • آنتی‌بادی علیه پپتیدهای سیترولینه (Anti-CCP): اختصاصیت بالا برای RA، مرتبط با بیماری شدیدتر.
• تخریب بافت: تولید کلاژنازها، استرومولایزین‌ها و پروستاگلندین‌ها توسط سلول‌های سینوویوم، منجر به لیز و تخریب بافت استخوانی و ایجاد erosion می‌شود.
• نقش PMNها: تولید آنزیم‌های لیزوزومی و محصولات سوپراکساید در تخریب بافت.
• فعال‌سازی استئوکلاست‌ها: توسط RANKL ترشح شده از T-cells فعال شده، منجر به برداشت و تخریب استخوان می‌شود.

تظاهرات بالینی

• مفاصل:
  • الگوی بروز: آرتریت مزمن، معمولاً قرینه و پلی‌آرتریت (بیش از ۴ مفصل).
  • شروع: معمولاً بی‌سروصدا و در عرض هفته‌ها، اما گاهی حاد.
  • مفاصل شایع درگیر: مچ دست‌ها، مفاصل MCP و PIP، مفاصل مچ پا و MTP.
  • علائم: خشکی صبحگاهی (بیش از ۳۰ دقیقه)، درد، تورم، محدودیت حرکتی، دفرمیتی (انحرافات اولنار، رادیال، بوتونیر، سوان‌نک).
  • مفاصل بزرگ‌تر: زانو، آرنج، شانه، ران، مچ پا.
  • دفرمیتی‌های پا: هالوس والگوس، کلاوتو، همرتو، راکرفوت.
• علائم خارج‌مفصلی:
  • نودول‌های روماتوئیدی: شایع‌ترین، معمولاً در مجاورت آرنج.
  • درگیری ریوی: پلورال افیوژن، پلوریت، بیماری بافت بینابینی.
  • درگیری قلبی: پریکاردیت، پریکاردیال افیوژن، افزایش ریسک آترواسکلروز.
  • درگیری خونی: آنمی بیماری مزمن، ترومبوسیتوز، لکوپنی.
  • واسکولیت: درگیری عروق کوچک تا متوسط، منجر به زخم‌های پوستی، گانگرن، mononeuritis multiplex.
  • سندرم فلتی: لوکوپنی، ترومبوسیتوپنی، زخم‌های اندام تحتانی.
  • آمیلوئیدوز: درگیری کلیوی (پروتئینوری، سندرم نفروتیک).
  • سیکا سیندروم (شوگرن ثانویه).

تشخیص

• معیارهای تشخیصی (ACR/EULAR 2010):
  • درگیری مفاصل (تعداد و نوع).
  • سرولوژی (RF و Anti-CCP با تیتر بالا).
  • فاکتورهای التهابی حاد (ESR و CRP).
  • مدت زمان علائم (بیشتر یا کمتر از ۶ هفته).
  • امتیاز کل >= ۶ برای تشخیص RA.

پیش‌آگهی (Prognosis)

• عوامل پیش‌آگهی بد:
  • سرولوژی مثبت (RF و Anti-CCP با تیتر بالا).
  • بیماری سنگین در بدو تشخیص.
  • افزایش و تداوم ESR و CRP.
  • علائم خارج‌مفصلی.
  • جنسیت مونث.
  • مصرف سیگار.
  • وزن بالا.

درمان

• هدف: دستیابی به Remission کامل التهاب.
• داروها:
  • DMARDs (Disease-Modifying Antirheumatic Drugs).
  • داروهای بیولوژیک.
  • NSAIDs و کورتیکواستروئیدها (برای کنترل علائم و التهاب حاد).